Διαταραχές

Οι ψυχικές ασθένειες είναι ταμπού και ένας λόγος για αυτό είναι πιστεύω πως οι περισσότεροι άνθρωποι φοβούνται πως το να παραδεχθούν ότι πάσχουν από μια ψυχική ασθένεια θα υπονομεύσει κατά ένα τρόπο την αυτονομία τους ή την ακεραιότητα τους. Όλοι μας θέλουμε να πιστεύουμε πως είμαστε εκατό τοις εκατό κυρίαρχοι των πράξεων και των αποφάσεων μας και παραδοσιακά τα ψυχικά νοσήματα ή η τρέλα έχουν ταυτιστεί με την αδυναμία ελεύθερης βούλησης. Ο τρελός είναι δαιμονισμένος, ή όπως πιο γλαφυρά περιγράφει ο αγγλικός όρος ‘possessed’, κυριολεκτικά κατεχόμενος από κάποιον δαίμονα, κάποια ζωώδη, παράλογη δύναμη που τον οδηγεί όπως τους αλαφιασμένους χοίρους του ευαγγελίου στον γκρεμό.

Το θέμα είναι πως συνήθως όσοι γράφουν για ψυχικές παθήσεις είναι ψυχίατροι, ψυχοθεραπευτές ή life coaches, άνθρωποι δηλαδή που έχουν πολύ λίγα να χάσουν επαναλαμβάνοντας το πόσο σημαντικό είναι να προσέχουμε την ψυχική μας υγεία, δίνοντας δεκάδες συμβουλές για το πως να βάλεις τη ζωή σου σε τάξη και να γίνεις λειτουργικός. Όχι πως όλα αυτά δεν μπορούν να βοηθήσουν αλλά στην πράξη αγγίζουν ελάχιστα την ουσία αυτού που βιώνει ένας άνθρωπος που πάσχει από κάποιο ψυχικό νόσημα. Το γνωρίζω πολύ καλά γιατί είμαι ένας τέτοιος άνθρωπος.

Πάσχω από Διπολική Διαταραχή Β και μου αρέσει να το επαναλαμβάνω κι ας μην είμαι εκατό τοις εκατό πεπεισμένος για το κατά πόσο μια τέτοια διάγνωση μπορεί να περιγράψει τι ακριβώς μου συμβαίνει εδώ και δύο περίπου δεκαετίες, από τα χρόνια δηλαδή της εφηβείας μου, όταν για πρώτη φορά κατάλαβα πως η διάθεση μου περνάει συγκεκριμένες μεταπτώσεις οι οποίες υπονομεύουν τις σχέσεις μου με τους γύρω μου και την επαγγελματική μου επιτυχία και με έχουν φέρει πολλές φορές στα πρόθυρα της αυτοκτονίας.

Αυτό που ξέρω είναι πως αναγνωρίζοντας τι μου συμβαίνει έχω καταφέρει να το αντιμετωπίσω με πολύ περισσότερη επιτυχία. Η διπολική διαταραχή δεν με καθορίζει σαν άνθρωπο. Δεν λέω πως δεν επηρεάζει τη ζωή μου ή πως χαίρομαι που πάσχω από κάτι τέτοιο αλλά δεν εξηγεί το ποιος είμαι περισσότερο από τους βαθμούς μυωπίας μου ή το μέγεθος της στύσης μου.

Το στίγμα

Το πρόβλημα δεν είναι απλό. Αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Όπως είπα παραδοσιακά οι ψυχικές ασθένειες είχαν συνδεθεί με την σκοτεινή, νοσηρή όψη της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η πολυπλοκότητα της λειτουργίας του εγκεφάλου παραμένει ακόμα και στις μέρες μας μια πρόκληση για την επιστήμη. Πόσο μάλλον εκατοντάδες χρόνια πριν όταν οι άνθρωποι δεν είχαν την παραμικρή ιδέα για τις βασικές λειτουργίες του και τον τρόπο που ίσως να καθορίζουν τη διάθεση ή την κρίση μας. Στα μάτια της θρησκείας ο ψυχικά ασθενής ήταν το προφανές κατάλοιπο της πτώσης του ανθρώπινου γένους. Η ένδειξη, η αναγραφή της αμαρτίας στην αληθινή ζωή. Ήταν κάτι αφόρητα σκληρό για οποιοδήποτε άνθρωπο είχε τύχει να γεννηθεί με μια τέτοια δυσκολία στο παρελθόν.

Παραδόξως η έλευση της σύγχρονης εποχής περιέπλεξε τα πράγματα ακόμα περισσότερο. Από την αναγέννηση ήδη, η τρέλα αρχίζει να αντιμετωπίζεται σταδιακά ως κάτι πολύ πιο θετικό⸱ ένα νέο πεδίο ελευθερίας, μια άγνωστη, καινούρια διάσταση όπου ο θρησκευτικός δογματισμός και η εξουσία δεν μπόρεσαν ποτέ να επιβάλλουν τους κανόνες τους. Η διαταραχή του Άμλετ, το όραμα του φαντάσματος του πατέρα του, η επίμονη, νοσηρή θλίψη του που γίνεται θέμα συζήτησης στο παλάτι, είναι τα μοναδικά του όπλα απέναντι στο διεφθαρμένο πολιτικό στάτους κβο.

Αρκετούς αιώνες μετά τον Σαίξπηρ κάποιοι διανοητές, ανάμεσα τους ο δημοφιλής Μισέλ Φουκώ, ακολουθώντας το νήμα αυτής της ιδέας θα ισχυριστούν πως τα ψυχικά νοσήματα ορίζονται ως τέτοια μόνο και μόνο επειδή δεν εξυπηρετούν τις λειτουργίες και τον μηχανισμό της κυρίαρχης ιδεολογίας. Με λίγα λόγια και απλουστεύοντας επικίνδυνα, οι τρελοί στιγματίζονται ως τρελοί γιατί δεν μπορούν να είναι αποτελεσματικά και παραγωγικά αυτόματα του καπιταλισμού. Είναι η ίδια ιδέα, αν και με κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες μικρές αποκλίσεις, που στην ουσία κτίζει τον χαρακτήρα του ψυχικά άρρωστου Τζόκερ ο οποίος γίνεται το σύμβολο της εξέγερσης απέναντι στη διεφθαρμένη ελίτ του Γκόθαμ.  

Περηφάνια

Όλα αυτά είναι βέβαια εξόχως ενδιαφέροντα και σίγουρα περιέχουν πολλά ψήγματα αλήθειας, δεν παύουν όμως να είναι παραπλανητικά για τους ανθρώπους, όπως εγώ, που όντως πάσχουν από κάποιο ψυχικό νόσημα. Θυμάμαι στα φοιτητικά μου χρόνια, την εποχή που δοκιμάστηκα ίσως πιο σκληρά από τη συναισθηματική μου διαταραχή, βιώνοντας τουλάχιστον δύο σοβαρά καταθλιπτικά επεισόδια ανά έτος, κάνοντας κατάχρηση ουσιών και φτάνοντας πιο κοντά από ποτέ στην αυτοχειρία, μια πολύ έντονη συζήτηση με μια φοιτήτρια ψυχολογίας.

«Σκοπός της ψυχολογίας δεν είναι να σε κάνει λειτουργικό για το σύστημα εξουσίας», μου είχε πει. «Σκοπός της ψυχολογίας είναι να σε βοηθήσει να βιώνεις λιγότερο πόνο».

Θυμάμαι να σηκώνω τα χέρια μου εξοργισμένος. Προσπαθούσα να της εξηγήσω πόσο λάθος ήταν. Κατά βάθος αυτό που ήθελα να δηλώσω, αυτό που ήθελα να φωνάξω ήταν πως ήμουν περήφανος για τον εαυτό μου, πως δεν χρειαζόμουν τον οίκτο της, ούτε τον δικό της, ούτε κανενός ειδικού και πως μπορούσα να τα βγάλω πέρα μόνος μου μια χαρά. Μπορεί να ακούγεται ηλίθιο αλλά για εμένα ήταν πολύ σημαντικό. Οι άνθρωποι που πάσχουμε από ψυχικά νοσήματα, ιδίως όταν δεν έχουμε δεχθεί υποστήριξη από μικρή ηλικία, νιώθουμε αφόρητη μοναξιά. Η κλινική κατάθλιψη διαλύει την αυτοπεποίθηση σου, σε κάνει παθητικό, στερεμένο από ενέργεια και θέληση. Μια απλή καθημερινή κουβέντα, μια επίσκεψη σε ένα  μαγαζί, ένα απλό φλερτ μπορούν να γίνουν αληθινός Γολγοθάς.

Έζησα το μεγαλύτερο διάστημα της ζωής μου νιώθοντας περίεργος, αλλόκοτος, απομονωμένος. Φεύγοντας από την βασανιστική εφηβεία μου και την κλειστή κοινωνία μέσα στην οποία μεγάλωσα το μόνο που ήθελα ήταν να νιώσω επιτέλους καλά με τον εαυτό μου, να νιώσω περήφανος για αυτό που είμαι, να νιώσω λιγότερο τρομαγμένος και καταβεβλημένος και περισσότερο ενεργός. Ίσως ακόμα και επικίνδυνος όπως οι αγαπημένοι μου αντιήρωες.

Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στους σκοτεινούς, ραγισμένους χαρακτήρες της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου και για αυτό ακόμα και τώρα συνεχίζουν να έχουν τόσο μεγάλη απήχηση. Ο Τζόκερ ή ας πούμε ο διαβολικός Ριχάρδος ο Τρίτος είναι χαρακτήρες που εμφανίζονται στο προσκήνιο παραμορφωμένοι, ‘deformed, unfinished’, με τα λόγια του ίδιου του Σαίξπηρ.  Είναι πολύ δύσκολο να κουβαλάς το στίγμα της αδυναμίας σου μέσα σε ένα εχθρικό περιβάλλον. Αυτό ισχύει για όλους τους ανθρώπους⸱ όλοι λίγο έως πολύ ζούμε μόνοι μέσα σε ένα εχθρικό κόσμο, μόνο που οι άνθρωποι που υποφέρουμε από ψυχικές ασθένειες καλούμαστε να δώσουμε αυτό τον αγώνα σχεδόν παροπλισμένοι.

Επιστροφή στην πραγματικότητα

Προτίμησα λοιπόν να δω τον εαυτό μου ως ήρωα, έστω σκοτεινό, παρά ως ένα ελαττωματικό, αδύναμο άνθρωπο. Δεν μπορώ να πω πως ήταν μια απολύτως λανθασμένη επιλογή όμως σε μεγάλο βαθμό περιέπλεξε τα πράγματα ακόμα περισσότερο. Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα της ζωής μου πίστευα ειλικρινά πως όλα τα στοιχεία του χαρακτήρα μου, καλά και άσχημα, η προσωπικότητα μου συνολικά, ήταν στην ουσία ταυτισμένη με την πάθηση μου. Πίστευα πως οι δημιουργικές μου ικανότητες, η έμπνευση μου στο γράψιμο, το πάθος μου για τη λογοτεχνία, οι εξωτικοί αυτοσχεδιασμοί μου στην ηλεκτρική κιθάρα, ακόμα και η αγάπη μου για τα ταξίδια και η οποιαδήποτε επιτυχία με ερωτικούς συντρόφους ήταν τα σπάνια δώρα της συναισθηματικής μου διαταραχής, η οποία με αποζημίωνε για όλες τις άσχημες περιόδους της ζωής μου με ξεχωριστές ικανότητες και στιγμές αληθινής ευλογίας. Ήταν πράγματι ένας πολύ χριστιανικός και αρκετά δακρύβρεχτος τρόπος σκέψης για έναν υποτίθεται ανατρεπτικό τρελό όπως εγώ.

Χρειάστηκε πολύς χρόνος, αρκετή συζήτηση με ειδικούς, και διάβασμα και προπάντων εκατοντάδες λάθη προτού μπορέσω επιτέλους να καταφέρω να διαχωρίσω μερικά ζητήματα. Και αν για ένα πράγμα είμαι βέβαιος, το οποίο είναι και ο βασικός λόγος που έγραψα αυτό το κείμενο, είναι πως η διπολική διαταραχή και ίσως και ακόμα πιο βαριές και δύσκολες ψυχικές παθήσεις δεν μπορούν να καθορίσουν το ποιος αληθινά είσαι.

Ίσως η πιο εύστοχη αναλογία είναι αυτή της μυωπίας. Έχοντας 8 βαθμούς μυωπίας προσπαθώ να φανταστώ πως θα ήταν η ζωή μου αν είχα γεννηθεί σε μια ιστορική περίοδο όπου δεν είχαν ακόμα εφευρεθεί τα γυαλιά οράσεως. Υποθέτω πως θα ήμουν πρακτικά ανάπηρος αφού βγάζοντας τα γυαλιά μου το μόνο που μπορώ να δω είναι συγκεχυμένες σκιές και χρώματα. Αν είχα πάλι γεννηθεί σε μια περίοδο πριν την ευρεία χρήση των μαλακών φακών επαφής τότε θα ήταν σχεδόν αδύνατο να κάνω αθλητισμό και ίσως το σώμα μου να ήταν πολύ διαφορετικό. Αρκεί να κοιτάξει κανείς μερικές από τις αυτοβιογραφικές ταινίες του Woody Allen για να καταλάβει πόσο ευάλωτο ήταν ένα παιδί που φορούσε γυαλιά, σχεδόν στο έλεος του κάθε νταή που μπορούσε εύκολα να πετάξει τα γυαλιά του κάτω και να τα σπάσει με μανία. Οι άνθρωποι στιγματίζονται για εκατοντάδες λόγους, αυτό όμως δεν σημαίνει πως κρύβεται κάποια βαθύτερη αλήθεια πίσω από τα ανόητα στερεότυπα. Στις μέρες μας πλέον πολλοί φορούν γυαλιά οράσεως χωρίς να έχουν κάποιο πρόβλημα. Το σύμβολο αδυναμίας μιας περασμένης εποχής είναι τώρα απλά ένας ακόμα τρόπος να διαμορφώσεις το στυλ σου.  

Οι ψυχικές παθήσεις είναι άσχημες και για τις περισσότερες από αυτές η επιστήμη έχει να διανύσει πολύ μακρύ δρόμο προτού μπορέσει να δημιουργήσει αποτελεσματικές θεραπείες. Για την ώρα το μόνο που μπορούμε να κάνουμε, εμείς που πάσχουμε από αυτές, είναι να κάνουμε χρήση όλων των εργαλείων που μας δίδονται είτε πρόκειται για συγκεκριμένα φάρμακα, είτε για διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας και υποστήριξης, φυσικά πάντα με την βοήθεια και την καθοδήγηση ενός εξειδικευμένου ιατρού.

Τα τελευταία δέκα χρόνια ακολουθώ αυτή ακριβώς την τακτική και έχω καταφέρει σε μεγάλο βαθμό να ελαχιστοποιήσω τα συμπτώματα που πολλές φορές στο παρελθόν με έκαναν να θέλω να δώσω τέλος στη ζωή μου. Αν έχω κάτι να μοιραστώ με όσους διαβάζουν αυτό το άρθρο είναι πως σε καμία περίπτωση η αποδοχή αυτού του προβλήματος, η συστηματική ψυχοθεραπεία και η φαρμακευτική αγωγή δεν άλλαξαν, ούτε επηρέασαν το ποιος αληθινά είμαι. Καλώς ή κακώς τα περισσότερα γνωρίσματα του χαρακτήρα μου, είτε τα θετικά, όπως η αγάπη για καινούριες ιδέες, η δημιουργικότητα και η επιμονή, είτε τα ακόμα πιο θετικά, όπως η αναποφασιστικότητα, η εμμονή με το σεξ και το πάθος μου για τον Ολυμπιακό, παραμένουν το ίδιο αναλλοίωτα μέχρι τώρα και φυσικά σε καμία περίπτωση δεν έχω γίνει το πειθήνιο όργανο της κυρίαρχης ιδεολογίας. Τουλάχιστον όχι περισσότερο από όσο ήμουν προτού ξεκινήσω να αποδέχομαι πως η συναισθηματική μου διαταραχή ήταν όντως ένα πρόβλημα και όχι απλά μια έκφανση της διαφορετικότητας μου.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s