Σφαλιάρα

Έχω τόσα πολλά πράγματα που σκέφτομαι να γράψω κάθε φορά αλλά στο τέλος καταλήγω να γράφω κάτι εντελώς διαφορετικό. Αναρωτιέμαι πόσο μεγάλο έλεγχο μπορώ να έχω πάνω στις σκέψεις μου και κατ’ επέκταση στη ζωή μου. Αναρωτιέμαι αν άλλοι τα καταφέρνουν καλύτερα.                               

Θυμάμαι ήμουν δεκαεννιά ετών όταν διάβασα το ποίημα του Πέρσι Μπυς Σέλλεϋ, Mutability, ένα πανέμορφο μικρό ποίημα για την αστάθεια και το απρόβλεπτο της διάθεσης μας και της ζωής. Δεν είμαι ειδικός στην ελληνική γραμματεία όμως πιστεύω ο Κώστας Καρυωτάκης το αντέγραψε αποδίδοντας στα ελληνικά μία στροφή του ποιήματος του Σέλλεϋ στο δικό του «είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες κιθάρες…»

Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες

κιθάρες. Ο άνεμος, όταν περνάει,

στίχους, ήχους παράφωνους ξυπνάει

στις χορδές που κρέμονται σαν καδένες.

Η αντίστοιχη στροφή του Σέλλεϋ από το ποίημα Mutability

[We are] like forgotten lyres whose dissonant strings

Give various response to each varying blast,

To whose frail frame no second motion brings

One mood or modulation like the last.

Όταν είχα πρωτοδιαβάσει το ποίημα του Σέλλεϋ είχα πιστέψει πως είχα βρει το ποίημα που με αντιπροσωπεύει, τον ύμνο της ρομαντικής μου ψυχής, η οποία μπορούσε να αντηχεί κάθε αίσθηση χωρίς κανόνες όπως η ξεκούρδιστη λύρα. Δεν μου είχε περάσει από το μυαλό πως οι στίχοι ίσως να αναφέρονται σε κάτι που δεν αφορούσε αποκλειστικά εμένα. Γενικά στα δεκαεννιά μου, μην έχοντας ακόμα γευτεί πολλές απογοητεύσεις, ο ναρκισσισμός μου ήταν στα όρια του παροξυσμού, το μόνο που μπορούσα να δω γύρω μου ήταν όψεις του εαυτού μου.

Καθώς περνούσαν τα χρόνια είδα την αστάθεια και το χάος της ζωής να παίρνουν λιγότερο αισθαντικές μορφές από τις ξεκούρδιστες κιθάρες και τα φθινοπωρινά φύλλα, όπως φορολογικούς συντελεστές και οδικά ατυχήματα, σπασμένα προφυλακτικά, πρόωρους θανάτους αγαπημένων προσώπων, εγχειρήσεις και κολονοσκοπήσεις. Η ζωή ήταν πολύ πιο τολμηρή στα εκφραστικά της στοιχεία από την ποίηση του Σέλλεϋ.

Στην ψυχίατρο

Θυμήθηκα το συγκεκριμένο ποίημα όταν επισκέφτηκα την ψυχίατρο μου ή ίσως πιο σωστά τη ψυχοθεραπεύτρια μου  -νομίζω έτσι ακούγομαι περισσότερο φυσιολογικός. Δεν είχα ακόμα αναρρώσει εντελώς από μια φριχτή γρίπη που με είχε καθηλώσει στο κρεβάτι για αρκετές ημέρες. «Λοιπόν πως είναι η διάθεση σου;» με ρώτησε. Κούνησα το κεφάλι μου εκνευρισμένος. «Σκατά. Έχω νεύρα», της απάντησα, «δεν μπορώ να κάνω τίποτα».

«Τι θα έκανες αν δεν ήσουν άρρωστος δηλαδή;»

«Θα έγραφα για το μπλογκ, θα συνέχιζα να γράφω το καινούριο μου βιβλίο, θα γυμναζόμουν, θα δούλευα». Απάντησα τόσο γρήγορα που τρόμαξα και τον ίδιο μου τον εαυτό. Σαν να έπρεπε να την πείσω πως η ρουτίνα μου ήταν ότι σημαντικότερο στον κόσμο.

«Θέλεις να έχεις τον έλεγχο, ε;» μου είπε χαμογελώντας σχεδόν μοχθηρά.

«Ναι! Ακριβώς αυτό. Θέλω να έχω τον έλεγχο. Δεν μου αρέσουν οι εκπλήξεις. Θέλω να ακολουθώ αυστηρά το πρόγραμμά μου. Με ηρεμεί αυτό. Με κάνει να νιώθω ασφαλής».

Ακούγοντας με να απαντώ ήταν σαν να βλέπω τον ενήλικα εαυτό μου να αρπάζει με βία το κιτρινισμένο βιβλίο με τα άπαντα του Σέλλεϋ και να ξεσκίζει με μανία τη σελίδα με το αγαπημένο του ποίημα. Στο διάολο οι ξεκούρδιστες κιθάρες. Στο διάολο τα φθινοπωρινά σύννεφα.

Ήθελα να τιμωρήσω τον νεότερο μου εαυτό. Τον φαντάστηκα να απαγγέλει Σέλλεϋ στα αγγλικά με την γελοία αδερφίστικη προφορά του και ύστερα να τον χτυπάω με μια δυνατή σφαλιάρα στο πρόσωπο.

Ο απόλυτος έλεγχος

Είναι λογικό. Όταν είσαι νέος είναι πολύ πιο εύκολο να ταυτίζεσαι με το απρόσμενο, με το απρόβλεπτο. Δεν έχεις αντιληφθεί ακόμα τα όρια που σου θέτει ο χρόνος. Είναι εύκολο να παίρνεις πόζες μπροστά από τον καθρέφτη. Στην ουσία ακόμα είσαι εκατοντάδες ενδεχόμενα, όλα όσα θα μπορούσες να γίνεις στο μέλλον κι αυτό σου δίνει έναν αέρα ελευθερίας. Μια μέρα  ωστόσο ξυπνάς και ο χρόνος έχει τελειώσει. Προσπαθείς με κάθε τρόπο να περιορίσεις τις απώλειες, να επικεντρωθείς σε κάτι συγκεκριμένο.

Η αλήθεια είναι πως δεν σε βοηθά και πολύ η εποχή. Εντάξει απεχθάνομαι τις κοινωνιολογικές και τις ιστορικές αναλύσεις αλλά είναι αλήθεια πως ζούμε σε έναν κόσμο που έχει επενδύσει τα πάντα στην ιδέα πως με τον ένα ή τον άλλο τρόπο όλα είναι υπό έλεγχο κυρίως λόγω της τεράστιας συσσώρευσης γνώσης και της ευκολίας μετάδοσης της πληροφορίας. Οι περισσότεροι άνθρωποι που γνωρίζω βρίσκονται με κάποιο τρόπο, είτε ολοκληρώνοντας κάποιο μεταπτυχιακό είτε παρακολουθώντας εργαστήρια ή σεμινάρια στον τομέα που τους ενδιαφέρει, σε μια συνεχή διαδικασία εκμάθησης. Όλα αυτά συνοδεύονται από τα ανάλογα διαπιστευτήρια, πτυχία, ή επιβραβεύσεις τα οποία δίνουν στο σπουδαστή μια αίσθηση συνεχούς προοδευτικής πορείας, στην οποία νιώθει πως έχει τον έλεγχο του γνωσιακού του πεδίου και κατ’ επέκταση της ζωής και της ευτυχίας του.

Κάπου βαθιά μέσα μου, σε ένα άθλιο κελί, η αδερφή που ήμουν όταν ήμουν δεκαεννιά ετών, μαυρισμένη από το ξύλο, γελάει ειρωνικά.  

Οι ψευδαισθήσεις του λευκού άνδρα

Διάβασα πρόσφατα ένα βιβλίο με διάφορα αποφθέγματα και ομιλίες ιθαγενών της βόρειας Αμερικής. Καθώς φαίνεται παραμένω αρκετά τολμηρός στα αναγνώσματά μου. Έχω ξεχωρίσει δυο αποσπάσματα που θέλω να μοιραστώ. Το πρώτο είναι οι εντυπώσεις ενός αρχηγού της φυλής των Σίου όταν επισκέφθηκε πρώτη φορά ένα μουσείο τέχνης στην Ουάσινγκτον.

«Α!» είπε ο γέρος άνδρας, «αυτή είναι η παράξενη φιλοσοφία του λευκού άνδρα! Καταστρέφει το δάσος που υπήρχε για αιώνες με όλη του την περηφάνια και το μεγαλείο του, ξεσκίζει τα σωθικά της Μητέρας Φύσης πετυχαίνοντας να εξαντληθούν οι ασημένιες ροές του γάργαρου νερού. Χωρίς έλεος καταστρέφει τις εικόνες και τα μνημεία του ίδιου του Θεού κι ύστερα πασαλείβει μια επίπεδη επιφάνεια με χρώματα και ονομάζει το δικό του δημιούργημα αριστούργημα!»

Το δεύτερο είναι η κουβέντα ενός ινδιάνου στον Καναδό εξερευνητή και ξεναγό Τόμας Ουίλσον.

«Του λευκού άνδρα οι εικόνες θα ξεθωριάσουν, όμως οι αναμνήσεις ενός Ινδιάνου θα κρατήσουν για πάντα».

Ο λόγος που παραθέτω αυτές τις δυο ρήσεις είναι γιατί πιστεύω πως αφορούν την ουσία του προβλήματος που έχουμε συνολικά σαν πολιτισμός. Είναι ένα συστημικό πρόβλημα κι όχι απλά μια ψυχολογική διάθεση ή μια επιδημία της εποχής των κοινωνικών δικτύων, η ψυχωτική ανάγκη μας για επιτυχία και έλεγχο. Είναι απολύτως λογικό ένας πολιτισμός που έχει να επιδείξει τόσα συγκλονιστικά επιτεύγματα όσο αφορά την τεχνολογία και την επιστήμη να υπερβάλει κάπου ως προς τις δυνατότητες του ή πιο σωστά να προβάλλει την αυτοπεποίθηση του πάνω σε περιοχές της ανθρώπινης ζωής που είναι πέρα από τις δυνάμεις του να ελέγξει.

Διαβάζοντας το βιβλίο με τα αποφθέγματα και τους λόγους των ιθαγενών της Αμερικής από τον δέκατο ένατο αιώνα  θυμήθηκα την εικονογραφία των ρομαντικών ποιητών με τις δραματικές περιγραφές της ανυπότακτης φύσης που μελέτησα με τόση αγάπη στην εφηβεία μου. Είναι μια εικονογραφία  που γεννήθηκε ακριβώς τη στιγμή που ο σύγχρονος άνθρωπος έκανε το μεγάλο βήμα ελέγχου πάνω στο φυσικό κόσμο φτιάχνοντας τις πρώτες μηχανές και ολοκληρώνοντας αυτό που τώρα ονομάζουμε βιομηχανική επανάσταση.

Σαφώς και έχουν αλλάξει πολλά από τότε. Αυτό που ωστόσο μοιάζει να παραμένει το ίδιο είναι η σύγχυση μας όσο αφορά τις δυνατότητες μας. Η ανόητη πίστη μας στην ύπαρξη μιας μαθηματικής σχέσης μεταξύ της προσπάθειας και του έργου που καταβάλουμε για να ελέγξουμε τους παράγοντες που επηρεάζουν την επιβίωση μας και της ομορφιάς και του νοήματος της ζωής. Είναι σχεδόν βέβαιο πως η επιβίωση και η καθημερινότητα πολύ περισσότερων ανθρώπων είναι απείρως πιο εύκολη και υποφερτή σε σχέση με μερικούς αιώνες πριν αλλά αυτό δε σημαίνει απαραίτητα πως είναι και πιο όμορφη ή πιο ουσιαστική.

Κανείς βέβαια δεν μπορεί να κάνει τέτοιες συγκρίσεις με ευκολία, όμως αυτό που σε μένα τουλάχιστον είναι προφανές, είναι πως αυτά τα δύο, η άνεση δηλαδή και η ευκολία της επιβίωσης και η ομορφιά της ζωής είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα. Καταλαβαίνω πολύ καλά τι θέλουν να πουν οι δυο σοφοί ιθαγενείς αμερικάνοι. Μερικά πράγματα απλά δεν μπορείς να τα αιχμαλωτίσεις. Υπάρχουν δυνάμεις εκεί έξω, αισθήσεις, εικόνες που το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να σταθείς με σεβασμό απέναντι τους. Καμιά φωτογραφία δεν μπορεί να αιχμαλωτίσει την δύναμη της στιγμής και είναι γεγονός πως πολλοί άνθρωποι αδυνατούν να ζήσουν μερικές από τις πιο συγκλονιστικές εμπειρίες, όπως ας πούμε την συναυλία ενός καταπληκτικού μουσικού, προσπαθώντας να τις καταγράψουν. Είναι ακόμα μια προσπάθεια ελέγχου, ένας τρόπος αιχμαλωσίας της ομορφιάς που στο τέλος το μόνο που επιτυγχάνει είναι να την καταστρέψει.

«Του λευκού άνδρα οι εικόνες θα ξεθωριάσουν, όμως οι αναμνήσεις ενός Ινδιάνου θα κρατήσουν για πάντα».

Σφαλιάρα

Φυσικά και δεν γίνεται να γυρίσουμε πίσω ή να αντιστρέψουμε τη ροή της ιστορίας, ούτε βέβαια πιστεύω πως κάτι τέτοιο θα ήταν θεμιτό. Ειλικρινά όλοι αυτοί οι ανόητοι νεορομαντικοί που εξαπολύουν μύδρους κατά της σύγχρονής ζωής και της καταστροφής της φύσης μέσα από τα υπερσύγχρονα κινητά τους, έχοντας καταναλώσει προϊόντα μαζικής παραγωγής, τις περισσότερες φορές κατασκευασμένα σε κάτεργα του τρίτου κόσμου, είναι ότι πιο εκνευριστικό κυκλοφορεί εκεί έξω. Ωστόσο αυτό δε σημαίνει ότι δεν μπορούμε να αναθεωρήσουμε σε ένα βαθμό τη σχέση μας με τον κόσμο, με τη φύση -και λέγοντας φύση δεν εννοώ αποκλειστικά το φυσικό περιβάλλον αλλά γενικότερα την αθέατη πλευρά της ζωής, τα ένστικτα, τους εκατοντάδες θεούς που συνεχίζουν να κυβερνούν τους ανθρώπους, όπως ο έρωτας, η ομορφιά, η απώλεια, ο θάνατος, το μίσος και το πάθος. Ίσως θα πρέπει να αποδεχθούμε πως απέναντι τους θα πρέπει να σιωπήσουμε, να αποφύγουμε τις παρεμβάσεις προκειμένου να μας αποκαλύψουν την αλήθεια και την ομορφιά τους.

Αυτό τουλάχιστον πιστεύει εκείνος ο νεαρός που κουβαλώ ακόμα μέσα μου, η ντροπαλή αδερφή που ένιωθε να αντηχεί όπως μια ξεκούρδιστη κιθάρα στον άνεμο. Ίσως μέσα στη νεανική του έπαρση να γνώριζε κάτι περισσότερο από την ώριμη εκδοχή του κι ίσως αυτός να είναι ο λόγος που θέλω τόσο πολύ να τον χτυπήσω.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s